"...Jeśli sądzisz, że chciałbyś być poszukiwaczem, ale nie jesteś pewien czy żona będzie z tego zadowolona, albo wątpisz czy mógłbyś spędzać tyle czasu poza swoją regularną pracą lub obawiasz się, że jako kobieta stracisz część swojej kobiecości, to w rzeczywistości wybór już został dokonany. Poszukiwanie skarbów jest bowiem nie tyle zawodem, co stylem życia..."
- Howard Jennings

Półkopek litewski Zygmunta Augusta
Wiktor Kakareko


Duże zainteresowanie w dziejach mennic litewskich za panowania Zygmunta Augusta wywołała emisja grubej monety litewskiej. Taką był słynny półkopek, zwany litewskim talarem. Nazwa półkopek wywodzi się z litewskiego systemu liczenia. Na Litwie liczono grosze litewskie na kopy, która równa się 60 groszy i długo była tylko umowną wartością pieniężną. Tylko w roku 1564 po raz pierwszy frakcja – 1/2 kopy przebrała materialny kształt monet. Bity w tym roku talar litewski miał oznaczony nominał 30 groszy, czyli pół kopy, stąd nazwa: półkopek. Mennica w Tykocinie biła półkopki litewskie na stopę polską, jako typową monetę "potrzeby wojennej".

Wskutek układu wileńskiego z 1561r. Inflanty stają się częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego, które wkrótce zostało wciągnięte do północnej wojny siedmioletniej (1563–1570) o odzyskanie oderwanych części Inflant. Wojna ta była bardzo kosztowna, a skarb państwa był prawie pusty. Powodem do emitowania półkopka litewskiego była chęć szybkiego osiągnięcia z mennicy jak największego zysku. Wybijano tego rodzaju talarów 7,25 sztuk z grzywny krakowskiej srebra 11,75 lutowej próby. Miały one ważyć przeciętnie 27,86 gr., przy zawartości 20,46 gr. czystego srebra w monecie. Półkopek litewski był lokalnym rodzajem międzynarodowej jednostki pieniężnej – reichsguldinerem, czyli złotym (30 gr.) na stopę polską.

Teraz można podliczyć, ile skarb litewski chciał na nich zarobić. Półkopek litewski ma wypisaną na stemplu cyfrę XXX, czyli ma przymusowy kurs 30 groszy polskich. Ponieważ grosz polski z 1559r. zawierał 0,772 gr. czystego srebra, więc 30 takich groszy powinno mieć 23,16 gr. kruszcu, a nie 20,46 gr. jak miał półkopek. Tak na każdym talarze skarb zarabiał przy wymianie lub płaceniu na czysto 3,5 groszy polskich, zysk liczył 13,2 proc. Była to, jak widać, dobra operacja finansowa, ale na krótką metę i mogła być podyktowana jedynie koniecznością wojenną. Bicie tego rodzaju monet nie mogło trwać długo i już w tym samym 1564r. zostało wstrzymane.

Półkopek litewski jest pięknym okazem monety renesansowej, jako jedyny wśród talarów ojczystych nie posiada zupełnie napisów. Herb WKL zastąpił sześciopolowy herb, dotąd niespotykany. Tarcza herbowa zwieńczona była mitrą książęcą WKL. W środkowym polu widzimy Węża Sforzów (matki królewskiej), nad nim «Orzeł» polski i «Pohoń» litewska, w dole «Żmudzki Niedźwiadek», obok dwa dolne herby: «Archanioł Michał», herb księstwa kijowskiego, «Krzyż» prosty, herb Wołynia. Są one wyrazem sporu między Koroną a Litwą o przynależność tych ziem, do których prawo roszczą sobie Litwini. W siłę uchwały sejmu lubelskiego w 1569r. te ziemie zostały wcielone do Korony.

Ruch kolekcjonerski, który rozwinął się u nas bardzo intensywnie w połowie XIX wieku, chciał nowych, cennych i rzadkich nabytków, przyjmując często bezkrytycznie wyraźne naśladownictwa, jeżeli nie zwyczajne fałszerstwa.

Do takich unikalnych monet, dzisiaj znanych w jednym egzemplarzu, należy pamiątkowy reichsguldiner (półkopek) z popiersiem Zygmunta Augusta, bity w 1565r. w mennicy wileńskiej z okazji 45 urodzin króla, albo jedyny uważany za oryginalny półtalar (ćwerćkopek) litewski z 1564r, znajdujący się w dawnym Cesarsko-Królewskim Gabinecie Numizmatycznym w Wiedniu.

Problematyka emisji monet talarowych jest bardzo kontrowersyjna. Fałszerze w ciągu XIX wieku wprowadzili do obiegu kolekcjonerskiego sporządzone przez siebie fałszywe półkopki i ich frakcję – ćwerćkopki litewskie Zygmunta Augusta z datami 1564 i 1565. Wywołuje to wątpliwości, czy rzeczywiście w latach 1564–1565 bite były pamiątkowe półkopki i ćwierćkopki, gdyż dokumenty z tych lat nic nam na ten temat nie mówią. Należałoby się zastanowić, czy w ogóle nie wykreślić z katalogów monet litewskich te monety talarowe.

Artykuł dla "Głos znad Niemna" ogólnokrajowego tygodnika SZ "Związek Polaków na Białorusi"
http://bno.khoz.ru/



Powrót do spisu treści.




Copyright © by Thesaurus News 2007.
All Rights reserved ®